ARAŞTIRMA VE EĞİTİM GENEL MÜDÜRLÜĞÜ
  • Neredeyim :

Nevruz

NEVRUZ

 

Unsurun adı: Nevruz

Unsurun Bilinen Diğer Adları: Mart Dokuzu, Navruz, Nevruz Bayramı, Sultan Navruz, Sultan Nevruz, Yeni Gün, Yeni Yıl

Envanter Numarası: 01.0005

 

 

 

Envantere İlk Kayıt Tarihi: 13/03/2009

Envanter Güncelleme Tarihleri: 05/01/2016

Unsurun Envantere Kaydı İçin Başvuru Yapan İl veya İller: Elazığ, Iğdır, Isparta, İzmir, Karaman, Muş, Sivas, Şırnak

I- UNSUR HAKKINDA TANIMLAYICI BİLGİ

1- Unsurun Kısa Tanımı:

Nevruz, güneşin koç burcuna girdiği 21 Mart’ta kutlanan; baharı, yeni yılı karşılama bayramıdır. Farsça “nev” ve “ruz” kelimelerinin birleşiminden meydana gelen Nevruz, “yeni gün” anlamına gelmektedir. Rumi takvimde bu tarih 9 Mart’a denk geldiği için halk arasında “Mart Dokuzu”, ayrıca “Navrız”, “Newroz”, “Noruz”, “Gün Dönümü”, “Yılsırtı”, “Yumurta Bayramı” olarak da bilinmektedir. Baharın gelişi, yaban çiçekleri olan ve Nevruz çiçekleri olarak bilinen çiğdem ve süsen tomurcuklarının açmasıyla anlaşılır. Nevruz çiçekleri kırsal alanlardan toplanır ve Nevruzun gelişi bu çiçeklerle sokaklarda dolaşan çocuklar tarafından iyi haber olarak bildirilir.

Kökeni konusunda çok çeşitli söylenceler olan Nevruz’un evrenin yaratıldığı, Hz. İbrahim’in putları kırdığı, Hz. Ali’nin doğduğu gün olduğuna ilişkin inanışlar vardır. Nevruzu kutlayan halkların tarihinde; dinsel, kültürel, sosyal olaylar birikerek katmanlaşmış olduğundan, bayramın mitsel açıklamaları ve anlamları da değişiklik gösterir.

Nevruz tabiatın kıştan kurtuluşunun, bolluk ve berekete kavuşmanın simgesi olmasının yanı sıra toplumların yaşamlarındaki başlangıçların, dönüm noktalarının da ifade edildiği bir gün olma niteliğini taşır.

Bütün bayramlarda olduğu gibi Nevruz’da da temizliğin ayrı bir yeri vardır. Günler öncesinden evler ve çevresi temizlenir, insanlar temiz kıyafetlerini giyer. Bugünün hemen her yerde karşımıza çıkan ortak uygulamalarından biri olan “ateşten atlama” da bu amaçla yapılır. Avlu ve meydanlarda yakılan büyük ateşlerin üzerinden atlarken dilek tutulur, bu şekilde kutsal sayılan ateşle kötülüklerden arınılacağına inanılır.

Anadolu’nun çeşitli yörelerindeki Nevruz kutlamaları kapsamında boyalı yumurta tokuşturulur, seyirlik oyunlar oynanır, “s” ile başlayan yedi yiyecekten yenir, mezarlıklar ziyaret edilir, buğday çimlendirilerek “semeni” yapılır. 

Nevruz kutlamalarında gerçekleştirilen uygulamaların birçoğunda, kişilerin ve toplulukların yeni yıla sıkıntılarından arınmış bir şekilde, daha ferah ve gelecekten umutlu bir şekilde girmelerini sağlayacak psikolojik sağaltım özellikleri vardır.

2- Unsurun Coğrafi Dağılımı:

Nevruz ülke çapında tüm topluluklar ve ülke dışında yaşayan Türk vatandaşları tarafından kutlanmaktadır.

3- Unsurun Sosyal ve Kültürel İşlevi:

Konar-göçer yaşayan toplulukların hayvancılık; tarım toplumlarının çiftçilik etkinliklerinin başlangıcı kabul edilen Nevruz, doğa ve evrene ilişkin bilgilerin kullanıldığı ve birçok uygulamanın gerçekleştirildiği uygun ortamı oluşturmaktadır. Bolluk ve bereket içinde yaşanması inancıyla gerçekleştirilen bu uygulamalar, aynı zamanda sosyal birliktelikleri de güçlendirerek kişiler ve toplumlar arasında aidiyet duygusunu arttırmaktadır. Bayramlar; bireyleri ve toplulukları yakınlaştırarak bütünleştiren, unutulmaya yüz tutmuş değerleri yeniden gün yüzüne çıkaran ve gelecek kuşaklara aktaran ortak kültür bağlarını oluşturur. Baharın başlangıcı olarak yeniden doğuşu simgeleyen Nevruz, geleceğe dair umut, arzu ve temennileri de içinde barındırmaktadır. Nevruz ile yeniden doğan ve coşkuyla yenilenen sadece doğa ve tabiat değildir. İnsan da bedenen ve ruhen kendini temizler ve yeniler; böylece duygular ve fikirler de yenilenir. Bu yüzden Nevruz, doğadaki dirilişle birlikte bir bayram sevincini ve coşkusunu yaşatmanın yanı sıra insana dair umutları ve dilekleri de temsil etmektedir. Nevruz bayramı ve kutlamaları; Anadolu’da sözlü kültürün, toplumsal uygulama ve ritüellerin, doğa ve evrene ilişkin bilgi ve deneyimlerin nesilden nesile aktarıldığı en uygun ortamlardan birini oluşturmaktadır. Bu açıdan bakıldığında Nevruz, nesiller arası iletişimin en güzel örneklerinden biridir. Nevruzun kutlama alanının adeta bir renk cümbüşü şeklinde süslenmesi, renkli kıyafetlerin giyilmesi, uçurtmaların uçurulması, çeşitli renklerdeki yumurtaların tokuşturulması, insanların büyük bir ateş etrafında toplanması ve ateşten atlaması Nevruz kutlamalarının karakteristik özellikleri arasında yer almaktadır. Nevruz kutlamaları sırasında kışın uğurlanması ve baharın karşılanmasını konu alan oyunların oynandığı da görülmektedir. Nevruz’da gerçekleştirilen ortak uygulamalardan biri de bir nevi fal olarak adlandırılabilecek çeşitli işaretlerin okunarak gelecek hakkında insanların gerçekleşmesini istedikleri dileklere ilişkin yorumlarda bulunmaktır

 

4- Unsurun Somut Olmayan Kültürel Miras Alanı: 

 

Somut olmayan kültürel mirasın aktarılmasında taşıyıcı işlevi gören dille birlikte sözlü gelenekler ve anlatımlar

Gösteri Sanatları

Toplumsal uygulamalar, ritüeller ve şölenler ü

Doğa ve evrenle ilgili bilgi ve uygulamalar    ü

El sanatları geleneği

Diğer (….)

 

II- UNSURUN UYGULAYICILARI VE TEMSİLCİLERİ:

1- Unsurun Taşıyıcıları ve Aktarıcıları:

Nevruz, Türkiye’de tüm vatandaşlarca nesilden nesle aktarılan bir miras, baharın gelişi ve Melik Şah eski takvimine (Celali Takvim) göre yeni yılın ilk günü olarak bilinir ve kırsal ve kentsel tüm topluluk, grup ve bireylerce her 21 Mart günü heyecanla kutlanır.

2- Unsurla İlgili Sivil Toplum Kuruluşları:

Unsurla ilgili topluluk ve bireyler, yerel sivil toplum kuruluşları ve meslek kuruluşları vasıtasıyla örgütlenmişlerdir.

1-      Gazi Üniversitesi Türk Halk Kültürü Araştırma ve Uygulama Merkezi

Adres: Gazi Üniversitesi, Merkez Kampüsü, Rektörlük Binası, Beşevler, Ankara/Türkiye

İletişim: +90 312 2021402 /e-mail: thbmer@gazi.edu.tr

2-      Ege Üniversitesi Türk Dünyası Araştırmaları EnstitüsüUniversity Institute of Turkish World Studies

Adres: Ege Üniversitesi Türk Dünyası Araştırmaları Enstitüsü  35100 Bornova / İzmir

İletişim: +90 232 343 49 22/134 /e-mail: tdae@mail.ege.edu.tr

3-      Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü

Adres: Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü  06532 Beytepe / Ankara

İletişim: +90 312 297 67 71 /e-mail: tdae@mail.ege.edu.tr

4-      Tire Kültür Derneği

Adres: Cumhuriyet Mah. Ortaokul Cad. No:3/3,Tire/İzmir

İletişim: +90 232 511 35 04/e-mail: seyfullahayvali.aa.tire@gmail.com

5-      Avrasya Yazarlar Birliği

Adres: Sakarya Mah. Göztepe Sok. 5/A Altındağ/Ankara

İletişim: +90 312 311 70 32 / e-mail: yakupomeroglu@gmail.com

3- Unsurla İlgili Üniversite ve Araştırma Enstitüleri:

Ülke genelinde, üniversitelerin Türk Halkbilimi ve (Sosyal) Antropoloji bölümlerinde unsura yönelik çalışmalar gerçekleştirilmektedir. 

 

III- UNSURA İLİŞKİN KORUMA TEDBİRLERİ:

1- Unsurun Korunmasına İlişkin Gerçekleştirilen Faaliyetler:

üTRT her yıl çeşitli illerde ve yurtdışında gerçekleştirilen Nevruz kutlamalarını naklen yayınlamaktadır. Bunun yanında, unsur hakkında bilgilendirici belgeseller ve şovlar yayınlamaktadır.

üUnsurun Temsili Liste’de yer almasından bu yana Milli Eğitim Bakanlığı ve Kültür ve Turizm Bakanlığı gibi çeşitli kurumlar okullar kapsamında unsur hakkında farkındalık arttırma çalışmalarında bulunmaktadır.

üMilli Piyango İdaresi her yıl Nevruz temalı çekilişler gerçekleştirmektedir.

üPosta ve Telgraf Teşkilatı her yıl Nevruz temalı pul bastırmaktadır.

üUnsurun Temsili Liste’ye kaydettirilmesinin onuruna, Paris’te bulunan UNESCO Genel Merkezinde ve Strazburg’da 2010 yılında, New York’da bulunan Birleşmiş Milletler Genel Kurulu binasında ve Washington’da 2011 yılında Nevruz kutlamaları düzenlenmiştir. Yine bu kapsamda, 2015 Nevruz etkinlikleri Paris’te yer alan UNESCO Genel Merkezi’nde, Yunus Emre Enstitüsü, UNESCO Türkiye Milli Komisyonu ve UNESCO Daimi Temsilciliğimiz işbirliği ile yoğun katılımla gerçekleştirilmiştir.   

ü2013 yılında “Nevruz” isimli tanıtıcı belgesel film yayımlanmış, unsurla ilgili STK’lar ve üniversitelere ek olarak, çocuklar üzerinde farkındalık arttırmak amacıyla Milli Eğitim Bakanlığı’na da gönderilmiştir.

ü2013 yılında TÜRKSOY tarafından Eskişehir ilinde, Nevruz kutlayan ülkelerin geniş katılımıyla Nevruz etkinlikleri organize edilmiştir. Bu ülkeler, yalnız sahne performanslarıyla değil aynı zamanda kendi ülkelerinde Nevruz kutlama biçimlerine yönelik tanıtım standları ve ritüellerine yönelik performans alanlarıyla temsil edilmiştir. Etkinlikleri takiben, unsur özelinde panel ve konferanslar da yine Eskişehir’de gerçekleştirilmiştir.

üKültür ve Turizm Bakanlığı tarafından 2011 yılına kadar her yıl Nevruz etkinlikleri kapsamında çocuklara yönelik ödüllü Resim, Şiir ve Kompozisyon yarışmaları düzenlenmiş, elde edilen veriler kitap olarak yayımlanmış ve sergiler vasıtasıyla tanıtılmıştır.

üGeniş bir coğrafyada kutlanan Nevruz, 2009 yılında Azerbaycan, Hindistan, İran, Kırgızistan, Pakistan, Özbekistan ve Türkiye’nin ortak başvurusuyla UNESCO İnsanlığın Somut Olmayan Kültürel Mirasının Temsili Listesine kaydedilmiştir.

 

2- Unsura İlişkin Koruma Eylem Planı

     Yok

     Var    ü

Koruma Planın İsmi: Nevruz Koruma Eylem Planı

Hazırlanma ve Kabul Tarihi: 21 Ocak 2014

Stratejik Amaçları:

Stratejik Amaç 1: Unsurun korunması ve gelecek nesillere aktarılması amacıyla özellikle genç ve çocuklara yönelik eğitsel faaliyetlerde bulunmak,

Stratejik Amaç 2: Farklı coğrafyalarda bulunan unsur taşıyıcıları arasında diyalogun da geliştirilmesine katkı sağlamak üzere unsura yönelik farkındalık arttırma faaliyetlerinde bulunmak

Stratejik Amaç 3: Unsura yönelik bilimsel yayın, araştırma ve çalışmaların desteklenmesi

 

IV-ARAŞTIRMA, YAYIN, BİLGİ

1- Unsurla İlgili Seçme Bibliyografya:

"Türk Dunyasi Nevruz Ansiklopedisi" (“Encyclopaedia of Nevruz of the Turkic World"), Ed.: Prof. Ocal Oğuz, Ankara, 2004.

"Nevruz III. Uluslararası Bilgi Şöleni", 6 cilt, Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı-Fırat Üniversitesi, Elazığ .     "Turk Dunyası Nevruz Siirleri Antolojisi" (“Anthology of Turkic Nevruz Poems"), Ed.:Nilgül Aytuzlar and others, Ankara, 1991.

"Türk Ergenokon Bayramı (Nevruz)", Abdülhaluk Çay, Ankara, 1993.

"Türk Dünyası Edebiyatlarında Nevruz Konulu Şiirler Üzerine Tematik Bir İnceleme", Mehmet Temizkan, Turkish Studies – Türkoloji Araştırmaları, Ankara, S.3, 2007, s.475-488.

"Nevruz III. Uluslararası Bilgi Şöleni", 6 cilt, Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı-Fırat Üniversitesi, Elazığ.

2- Unsura İlişkin Topluluk ve Grup Odaklı Halk Kültürü Alan Araştırması:                       

     Yok

     Var  ü

 

YIL

YER

ARAŞTIRMACI KURUM/KİŞİ

1990

ANTALYA

HAGEM

1991

BATMAN

HAGEM

1991

ŞANLIURFA

HAGEM

1993

TÜRKMENİSTAN

HAGEM

1993

ŞANLIURFA

HAGEM

1993

YOZGAT

HAGEM

1994

ÇORUM

HAGEM

1994

TÜRKMENİSTAN

HAGEM

1994

KIRŞEHİR

HAGEM

1995

KIRGIZİSTAN

HAGEM

1995

ÖZBEKİSTAN

HAGEM

1995

KAZAKİSTAN

HAGEM

1995

ANAKARA

HAGEM

1997

AFYONKARAHİSAR / EMİRDAĞ

HAGEM

1997

ADANA

HAGEM

1998

AZERBAYCAN

HAGEM

1998

ISPARTA ( Yalvaç)

HAGEM

1999

ISPARTA

HAGEM

1999

AZERBAYCAN

HAGEM

1999

KIRGIZİSTAN

HAGEM

2000

DİYARBAKIR

HAGEM

2000

ISPARTA ( SERİNKENT)

HAGEM

2000

DİYARBAKIR

HAGEM

2001

IĞDIR

HAGEM

2002

İZMİR

HAGEM

2004

ISPARTA / YALVAÇ

AREGEM

2005

ISPARTA / YALVAÇ

AREGEM

2005

KARS

AREGEM

2005

ISPARTA ( YALVAÇ)

AREGEM

2005

KARS

AREGEM

2005

IĞDIR

AREGEM

2007

MAKEDONYA

AREGEM

2007

MAKEDONYA

AREGEM

2009

MAKEDONYA

AREGEM

2009

MAKEDONYA

AREGEM

2010

SİVAS / ULAŞ

AREGEM

2012

İÇEL/MERSİN – SİLİFKE

AREGEM

2012

DENİZLİ / ÇAL

AREGEM

2012

KIRKLARELİ

AREGEM

 

V- ENVANTER FORMUNUN HAZIRLANMASINDA MİRAS TAŞIYICILARININ KATILIMI VE RIZASI: 

Envanter formunun hazırlanması ve güncellenmesi unsurla ilgili STK’lardan ve miras taşıyıcılarından gelen veriler eşliğinde, onların rızası ve aktif katılımıyla hazırlanmıştır.

NOT: Envanter bilgi güncelleme ve ekleme talepleri için lütfen Somut Olmayan Kültürel Miras İl Tespit Kurullarına veya Kültür ve Turizm Bakanlığı Araştırma ve Eğitim Genel Müdürlüğü’ne başvurunuz.